Skip to content

Nieuwe EU-normen voor luchtkwaliteit: 2030 begint nu

In 2030 worden de Europese normen voor luchtkwaliteit ongeveer twee keer zo streng. Dat klinkt nog ver weg, maar het werk begint nu al: uiterlijk eind 2028 moet er een plan liggen voor plekken waar de nieuwe normen dreigen te worden overschreden, en de gegevens die gemeenten de komende jaren aanleveren bepalen waar dat nodig is. Wat verandert er, wat staat er al vast, en wat is nog onduidelijk?


Twee keer zo strenge normen

Op 10 december 2024 is de herziene Europese richtlijn voor luchtkwaliteit in werking getreden: richtlijn (EU) 2024/2881. Vanaf 1 januari 2030 gelden lagere grenswaarden voor de jaargemiddelde concentratie:

StofGrenswaarde nuGrenswaarde vanaf 2030Advieswaarde WHO
Stikstofdioxide (NO₂)40 µg/m³20 µg/m³10 µg/m³
Fijnstof (PM₁₀)40 µg/m³20 µg/m³15 µg/m³
Fijnstof (PM₂,₅)25 µg/m³10 µg/m³5 µg/m³

Er komen ook nieuwe en strengere daggrenzen. Voor stikstofdioxide en PM₁₀ geldt volgens het RIVM: wie aan de jaargrens voldoet, voldoet vrijwel zeker ook aan de daggrens. Voor PM₂,₅ liggen de twee dichter bij elkaar. Daar kan de daggrens soms al worden overschreden terwijl de jaargrens nog wordt gehaald.

De nieuwe normen die in 2030 ingaan, zijn geen eindpunt. Er is geen niveau bekend waaronder luchtvervuiling onschadelijk is: elke microgram minder levert gezondheidswinst op. De richtlijn wil daarom dat de lucht in Europa in 2050 niet meer schadelijk is voor de gezondheid. Dat betekent in de praktijk: zo dicht mogelijk bij nul. De Europese Commissie moet de normen eind 2030 en daarna elke vijf jaar opnieuw toetsen aan de WHO-advieswaarden. Die liggen voor stikstofdioxide en PM₂,₅ momenteel nog eens de helft lager. De komende jaren zal het onderwerp luchtvervuiling dus zeker nog actueel blijven.

Hoe weet je of je de norm haalt?

Of de normen worden gehaald, wordt in Nederland vooral berekend moet modellen, en af en toe gemeten. Er zijn in heel Nederland nog geen honderd meetpunten voor luchtkwaliteit; voor alle andere locaties werkt Nederland met de jaarlijkse Monitoring Luchtkwaliteit, met het rekeninstrument CIMLK (Centraal Instrument Monitoring Luchtkwaliteit). Daarin berekent het RIVM voor ruim een half miljoen rekenpunten langs wegen hoeveel stikstofdioxide en fijnstof er in de lucht zit: de achtergrondconcentratie uit allerlei bronnen plus de lokale piekbijdrage van het verkeer.

De normen gelden overal waar mensen komen of wonen. Alleen op de rijbaan en de middenberm, op bedrijfsterreinen en op plekken zonder publiek of bewoning wordt niet getoetst. Dat verandert niet in 2030. Omdat er alleen gerekend wordt waar rekenpunten liggen, is het in principe aan de wegbeheerder zelf om ervoor te zorgen dat alle inwoners goed in beeld zijn: door zo veel mogelijk straten mee te nemen en niet alleen de drukste. Daarnaast maakt de nieuwe richtlijn modelberekeningen verplicht in gebieden waar een grenswaarde wordt overschreden, naast de metingen (artikel 8). De kwaliteit van de rekenmodellen en hun invoer wordt daarmee nog belangrijker.

Die modelberekening is zo goed als de gegevens die erin gaan. Wegbeheerders, dus Rijkswaterstaat, provincies en gemeenten, leveren daarvoor elk voorjaar hun gegevens aan: hoeveel en welk verkeer er rijdt, hoe goed het doorstroomt, hoe de straat eruitziet (bebouwing, bomen) en waar de rekenpunten liggen. In een aantal aangewezen gebieden, waaronder de grote steden, zijn gemeenten verplicht die gegevens bij te houden. Daarbuiten is meedoen vrijwillig, en dat is te zien: sommige gemeenten leveren elk jaar actuele cijfers aan, andere al jaren niet, en een deel heeft al jaren geen eigen rekenpunten. Onderdeel van het programma zijn ook prognoses voor 2030, op basis waarvan voorspellingen kunnen worden gedaan of tegen die tijd ergens normen zullen worden overschreden.

De uitkomsten zijn openbaar en vormen de basis voor de landelijke rapportage aan Brussel. Ook verwachte overschrijdingen van de nieuwe normen worden volgens het kabinet “via de CIMLK-rapportage bekend gemaakt”. Wat een gemeente aanlevert, of juist niet, bepaalt dus mee óf en wáár een probleem zichtbaar wordt.

Eind 2028 moet er een routekaart liggen

De nieuwe normen gelden vanaf 2030, maar de richtlijn wil niet dat lidstaten tot dat jaar wachten. Liggen de concentraties ergens al vóór 2030 boven de nieuwe norm, dan moet daar een plan komen dat laat zien hoe de norm in 2030 wél wordt gehaald: een routekaart. Het kabinet schreef de Tweede Kamer dat de Nederlandse routekaart(en) uiterlijk 31 december 2028 gereed moeten zijn.

Gemeenten komen daarbij aan de lat te staan. Het kabinet verkent nog één of meer gezamenlijke routekaarten van Rijk, provincies en gemeenten. Het ligt voor de hand dat gemeenten en provincies, net als vroeger in het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL), zelf moeten aangeven waar hun knelpunten zitten en welke maatregelen zij nemen. Bij welke drempels een plan nodig is, wordt de komende maanden nog uitgewerkt in het Besluit kwaliteit leefomgeving, met een openbare consultatie.

Een routekaart is niet nodig als aantoonbaar is dat het probleem met het huidige beleid vóór 2030 verdwijnt. Om dat echt aantoonbaar te maken, moet je je monitoring dus wel op orde hebben.

En als ik nou gewoon niks doe?

De ene gemeente levert helemaal geen gegevens aan het CIMLK, de andere werkt met verkeerscijfers van jaren geleden, of heeft alleen rekenpunten langs de drukste wegen. Waar geen gegevens of rekenpunten zijn, komt op papier geen overschrijding. Het is verleidelijk het daarbij te laten: je ziet geen overschrijdingen, dus dan hoef je ook niks te doen, toch? Nee, dit is niet verstandig.

Ten eerste: elke gemeente kan met de nieuwe normen probleemlocaties hebben. Bij een NO₂-norm van 20 µg/m³ komen ook gewone straten in beeld als probleemlocatiesm bijvoorbeeld bij een gebouw dat net ongunstig ligt in een hoek waar een aantal wegen samenkomen en waar de verkeerscondities ongunstig zijn. Zo’n probleemlocatie verdwijnt natuurlijk niet door het niet te berekenen; het komt alleen later en vooral ongepland naar boven, op een moment dat je niet bent voorbereid. Het RIVM vraagt gemeenten daarom nadrukkelijk na te gaan of er toetspunten ontbreken.

Ten tweede: bewoners en milieu-organisaties meten steeds vaker zelf. Hoe dat kan uitpakken, lieten bewoners van de Javastraat in Den Haag zien. Zij maten daar in 2013 samen met Milieudefensie 54 µg/m³ stikstofdioxide, terwijl het officiële rekenmodel uitkwam op 37. Het RIVM rekende het na en vond de oorzaak in de invoer: de straat stond erin als normaal stadsverkeer zonder stagnatie, terwijl het meetpunt vlak bij een kruising met verkeerslichten lag.

Ten derde: wie zo’n meting niet kan weerleggen, staat zwak: je hebt geen eigen gegevens en geen plan, terwijl bewoners en organisaties met de nieuwe richtlijn juist meer mogelijkheden krijgen om naar de rechter te stappen, zeker als een overheid heeft nagelaten een plan te maken. Dat dit geen theorie is, laten de rechtszaken in Frankrijk en Duitsland verderop in dit artikel zien. Wie zijn blinde vlekken zelf als eerste in beeld brengt, kan nog kiezen hoe hij ze aanpakt.

Gemeenten zijn aan zet, maar zonder extra geld

De richtlijn spreekt de lidstaat als geheel aan. Hoe Nederland de taken verdeelt, staat in de Kamerbrief van 30 september 2025. Het uitgangspunt is de verdeling uit de Omgevingswet: wie een (dreigende) overschrijding heeft, moet een plan maken. Over NO₂ en PM₁₀ schreef het kabinet dat het “aan gemeenten” is “om het voortouw te nemen om met andere overheden op zoek te gaan naar oplossingen”. Voor PM₂,₅ zou het Rijk het voortouw nemen, maar dat corrigeerde het kabinet in de Verzamelbrief luchtkwaliteit van 2 oktober 2026: ook daar ligt de plicht bij de gemeenten. Alleen het verminderen van de gemiddelde blootstelling blijft een taak van het Rijk.

In de nota bij het wetsvoorstel (april 2026) is het kabinet duidelijk over geld. De strengere normen vragen om extra maatregelen, “die geld zullen kosten en extra capaciteitsinzet vergen. Op dit moment zijn hiervoor geen middelen beschikbaar.” IPO en VNG vragen sinds 2025 om een juridisch bindend nationaal programma met financiering. Het kabinet erkent dat een deel van de opgave “de mogelijkheden van individuele gemeenten” overstijgt, wil “gebiedsgericht kijken” wat nodig en haalbaar is, en praat begin 2027 verder met provincies en gemeenten.

Het wetsvoorstel dat de richtlijn omzet (36 879) is in september 2026 door de Tweede Kamer aangenomen en ligt nu bij de Eerste Kamer. Het moet op 11 december 2026 in werking treden. De inhoudelijke uitwerking volgt in het Besluit kwaliteit leefomgeving. Het kabinet verwacht daarvan eind 2026 de eerste concepten.

Bewoners krijgen meer rechten

Op drie punten versterkt de richtlijn de positie van bewoners en maatschappelijke organisaties.

Naar de rechter. Bewoners die last hebben van luchtvervuiling, en milieu- of gezondheidsorganisaties, kunnen naar de rechter als ze vinden dat de overheid het niet goed doet. Bijvoorbeeld als er op de verkeerde plekken wordt gemeten, als een plan of routekaart tekortschiet, of als zo’n plan er niet ligt terwijl het wel nodig is (artikel 27). Tegen een routekaart kun je geen bezwaar maken zoals tegen een vergunning, want het is een programma en geen besluit. Organisaties kunnen volgens het kabinet wel naar de gewone, civiele rechter stappen, die de overheid kan opdragen alsnog (betere) maatregelen te nemen.

Schadevergoeding. Dit is echt nieuw. Bewoners die gezondheidsschade lijden doordat de overheid opzettelijk of nalatig tekortschiet met luchtkwaliteitsplannen of routekaarten, krijgen recht op schadevergoeding (artikel 28). Onder de oude regels kon dat niet: in 2022 wees het Hof van Justitie nog de claim af van een Franse inwoner die 21 miljoen euro eiste. Hoe Nederland dit uitwerkt, is nog niet bekend; volgens het kabinet kan het “onder specifieke voorwaarden”, en “niet pas na langdurige overschrijding”.

Sancties. Lidstaten moeten doeltreffende sancties vastleggen. In Nederland loopt dat via de bestaande vergunningverlening, het toezicht en de handhaving. Het gaat dus vooral om bedrijven en activiteiten, niet om boetes voor gemeenten. Wel is er een mechanisme om Europese boetes door te geven. Legt het Hof van Justitie Nederland een dwangsom op omdat het EU-recht niet wordt nageleefd, dan kan het Rijk die op grond van de Wet NErpe verhalen op de gemeente of provincie die de schending heeft veroorzaakt. Voor luchtkwaliteit is dat, bij ons weten, nog nooit gebeurd.

De kans op rechtszaken is groot

Toen de vorige Europese normen in 2010 gehaald moesten zijn, lukte dat in veel landen niet. Milieuorganisaties stapten toen in heel Europa naar de rechter, en de overheid werd keer op keer op de vingers getikt.

In Frankrijk legde de Raad van State de staat in 2020 een dwangsom op van 10 miljoen euro per halfjaar, zolang de normen in een aantal regio’s werden overschreden. Tussen 2021 en 2023 moest de staat die dwangsom meerdere keren betalen, in totaal tientallen miljoenen euro’s. In Duitsland procedeerde de Deutsche Umwelthilfe tegen 34 steden. Mede daardoor kwamen er in onder meer Stuttgart en Berlijn rijverboden voor oudere diesels.

In Nederland oordeelde de rechter in 2017 in een kort geding van Milieudefensie dat het toenmalige luchtkwaliteitsprogramma te vaag was; de Staat moest binnen twee weken beginnen met een nieuw plan. Dat plan kwam er, en juist daardoor wees het gerechtshof in 2019 verdere eisen af.

Met de nieuwe richtlijn wordt naar de rechter stappen makkelijker: niet alleen over overschrijdingen na 2030, maar ook al over de routekaarten die eind 2028 klaar moeten zijn. Daar komt het recht op schadevergoeding bij. De vraag is dus niet óf er weer rechtszaken komen, maar wanneer, en tegen wie. De Nederlandse zaak laat ook zien dat een overheid die op tijd een serieus plan heeft, sterk staat.

Wat betekent dit voor u?

Voor een gemeente, provincie of omgevingsdienst is nu al het volgende duidelijk.

  1. Eind 2028 moet er een routekaart liggen voor plekken waar de nieuwe normen dreigen te worden overschreden. De plicht om een plan te maken ligt bij de gemeente waar de overschrijding speelt; het kabinet verkent hoe Rijk en provincies daarbij helpen.
  2. Er is geen extra geld toegezegd. Het kabinet wil gebiedsgericht kijken wat nodig is en praat begin 2027 verder met provincies en gemeenten, maar maatregelen moeten voorlopig uit de eigen begroting komen.
  3. Zorg dat uw gegevens in de CIMLK-berekening kloppen. Nederland toetst vooral met de jaarlijkse CIMLK-berekening, en de nieuwe richtlijn maakt modelberekeningen naast metingen verplicht. Wat u aanlevert, of niet, is dus heel belangrijk om latere problemen te voorkomen.
  4. Bewoners en organisaties krijgen meer rechten, tot en met schadevergoeding. Rechtszaken zijn de vorige keer ook gekomen; wie op tijd een serieus plan heeft, staat sterk.

Er is ook nog veel open. Bij welke drempels een plan nodig is, hoe de samenwerking tussen Rijk en regio eruit gaat zien en hoe Nederland de schadevergoeding regelt, wordt de komende maanden uitgewerkt, deels met een openbare consultatie.

Wat kunt u nu doen?

U hoeft niet te wachten tot alle regels er liggen. Met drie stappen weet u op tijd waar u staat, zonder dat het veel tijd of geld kost.

  1. Breng uw blinde vlekken in kaart. Onze gratis risicoscan laat per gemeente of regio zien waar de CIMLK-invoer kwetsbaar is: verouderde verkeerscijfers, straten die niet in beeld zijn of invoer die mogelijk niet klopt met wat de data zegt. U hoeft niets aan te leveren; wij zetten de scan voor u klaar.
  2. Zorg dat uw CIMLK-aanlevering klopt. Wij kunnen u ontzorgen bij de aanlevering aan CIMLK met actuele gegevens over verkeer, doorstroming, het straatprofiel, geluidsschermen en -wallen, enzovoorts. Hiermee kunt u erop vertrouwen dat er complete en nauwkeurige gegevens in het CIMLK komen. Dat doen we al voor zo’n vijftig gemeenten en provincies. Deze ontzorging kan ook via de omgevingsdienst geregeld worden.
  3. Kijk verder dan het rekenpunt. Ons milieudashboard vertaalt de berekeningen naar de gevels waar uw inwoners wonen. De module Toetsing is bij de ontzorging inbegrepen. De extra module Diagnose is ideaal bij de planvorming.

Zo heeft u een onderbouwing en een plan klaarliggen als dat nodig is.

Meer over onze CIMLK-aanpak →


Bronnen

Klaar om je verkeersanalyses een boost te geven?

Neem dan direct contact met ons op!